چهار گام انتخاب موضوع پایان نامه

گام اول. موضوع یابی

بهترین روش یافتن موضوع پایان نامه، مطالعه و بررسی موضوعات پایان نامه های کار شده توسط دیگران است. مطالعه موضوعات موجود با دو هدف انجام می­شود؛ آگاهی از موضوعات بالقوه برای انجام پایان نامه و تکراری نبودن موضوع انتخاب شده، دو منبع اصلی برای این منظور پیشنهاد می­شود. منبع اول پایگاه­های علمی مانند سیویلیکا و دومی دسترسی به پایان نامه­های انجام شده، هستند که در این پایگاه­ ها عنوان، چکیده و کلید واژه­های هزاران پایان نامه انجام شده قابل مشاهده است. معمولاً جستجو در این پایگاه­ها با هدف اطمینان از تکراری نبودن موضوع انتخابی انجام می­شود حال آنکه در صورت دسترسی به متن کامل پایان نامه ­ها می­توان ایده­های نو را از بخش «پیشنهاد برای کارهای آینده» هر پایان نامه­ای استخراج کرد.

گام دوم. بررسی و تحلیل معیارهای انتخاب مو ضوع پایان نامه

برای انتخاب موضوع پایان نامه، باید پارامترهای متعددی را در نظر گرفت.

*داشتن دانش مورد نیاز

قطعاً اولین و تاثیر گذارترین پارامتر در انجام پایان نامه، دارا بودن حداقل دانش در زمینه پایان نامه است. عدم توانمندی در انجام پایان نامه و فقدان اطلاعات اولیه مورد نیاز یکی از چالش­های اصلی بسیاری از دانشجویان است. در واقع، بسیار از دانشجویان برای نگارش پروپوزال از دوستان و اساتید خود کمک می­ گیرند که به خوبی به عدم توانایی در تکمیل پایان نامه آن واقفند. هر چند نگارش و تصویب پروپوزال یکی از گام­های کلیدی و طولانی مدت در فرآیند نگارش پایان نامه است اما این مسئله نباید منجر به انتخاب موضوعی شود که صرفاً برای فرار از نگرانی از دست رفتن زمان باشد بلکه انتخاب موضوع باید با بررسی توانایی در انجام آن صورت گیرد.

*علاقمندی به موضوع پایان نامه

در صورتی که فرد دارای توانایی مانور در چند زمینه است، قطعاً باید موضوع مورد علاقه در اولویت باشد چرا که موضوع پایان نامه نزدیک به یک سال با دانشجویان ارشد و چند سال با دانشجویان دکترا همراه بوده و به چالش اصلی تحصیل و حتی زندگی فرد بدل می شود. عدم علاقه به موضوع پایان نامه منجر به ایجاد دافعه و خسته کننده بودن بحث شده و تاثیر مستقیمی روی کیفیت پایان نامه خواهد داشت. ذکر این نکته ضروریست که علاقمندی به پایان نامه نباید بحث داشتن دانش اولیه را تحت الشعاع خود قرار دهد و قطعاً داشتن دانش اولیه در اولویت قطعی قرار دارد.

*نیاز جامعه

پاسخ گویی به نیازهای جامعه جزء اصلی ترین معیارهای ارزیابی کاربردی بودن پایان نامه است. از این رو، باید در انتخاب موضوع پایان نامه نگاهی نیز به نیازهای روز جامعه داشت. آسیب شناسی کاستی ها، ضعف ها و نارسایی ها موجود در محدوده بحث می تواند کمک شایانی در انتخاب موضوعی مبتنی بر نیاز جامعه داشته باشد. بسیاری از سازمان ها، وزارتخانه ها و شرکت ها فهرستی از چنین نیازهایی داشته و پشتیبانی مادی و علمی از پایان نامه های انجام شده در زمینه این نیازها دارند.

*در اختیار داشتن امکانات تحقیق

بسیاری از پایان نامه ها نیازمند امکانات آزمایشگاهی، سخت افزاری و کتابخانه ای خاصی هستند که تامین و در اختیار بودن آنها شاه کلید پیشبرد و ارتقای تحقیق است. باید قبل از ارائه و تایید پروپوزال حتماً هماهنگی اولیه با دانشگاه یا مرکزی که امکانات مورد نیاز در آنجا هست انجام شود. چنین هماهنگی هایی باید از طریق استاد راهنما و معاونت پژوهشی دانشگاه به صورت مکتوب و مستند انجام شود.

*بدیع بودن موضوع

تکراری نبودن موضوع مسئله­ ای است که قطعاً باید با تحقیق و اطمینان قطعی در مورد آن، مطرح شود. بهترین و جامع­ترین مرجع بررسی پایان نامه­های انجام شده در ایران پایگاه ایران داک است.

*کاربردی بودن

یکی از ایرادات کلی که به پایان نامه ­های انجام شده در ایران وارد می­شود عدم کاربردی بودن آن و در واقع محدود شدن آن به محیط دانشگاه است. چنین ایرادی به ویژه در رشته­ های فنی نمود بیشتری دارد.

*زمینه شغلی

یکی از روش های کاربردی کردن پایان نامه، انطباق موضوع با فعالیت و زمینه شغلی فرد پژوهشگر است. هر فردی با توجه به درک کاستی ها و نیازهای موجود در محیط کار خود می تواند، مسیر اجرای پایان نامه خود را با هدف کاهش ضعف و از بین بردن نواقص در افق روشنی قرار دهد.

*انطباق موضوع با دوره­های تحصیلی قبلی

همان گونه که در طول دوران تحصیل خود فرد، دانش علمی در مقاطع مختلف تکامل می یابد و تغییر رشته در مقاطع تحصیلی منجر به ضعف در پایه و عدم درک عمیق از هر مقطع می شود: انتخاب یک چارچوب و موضوع کلی برای انجام پایان نامه در طول مقاطع تحصیلی سه گانه نیز تاثیر به سزایی در تعمیق تحقیق خواهد داشت. انطباق موضوع در مقاطع مختلف تحصیلی بدین معنی نیست که پژوهشگر دقیقاً حول یک موضوع خاص فقط مطالعه کند بلکه هدف انتخاب رویه و جهت گیری مناسب اولیه است. به عبارت دیگر، انتخاب موضوع در مقاطع پایین تر به گونه ای باشد که امکان بسط و ارتقای تحقیق برای آن پیش بینی شود.

*داشتن ظرفیت استخراج مقاله از پایان نامه

یکی از معیارهای ارزش­یابی و اخذ نمره در نگارش پایان نامه، استخراج مقاله از آن است.

استخراج مقاله از پایان نامه نشان دهنده استاندارد بالای آن پایان نامه بوده و علاوه بر اینکه بخشی از نمره پایان نامه به مقاله اختصاص دارد، بلکه تاثیر روانی مثبتی نیز روی داوران و اساتید خواهد داشت. با توجه به اهمیت استخراج مقاله، حتماً در انتخاب موضوع، بحث­هایی که دارای پتانسیل و قابلیت بیشتری برای استخراج مقاله دارند، باید در اولویت قرار گیرند.

*پیش بینی برخی سختی­های اجرای تحقیق

در بسیاری از موارد با وجود اینکه اراده پژوهشگر برای انجام پایان نامه بسیار جدی است اما در فرآیند اجرای کار رخدادهایی روی می­دهد که عدم پیش بینی و برنامه ­ریزی برای آن باعث کند شدن و حتی مختل شدن اجرای پایان نامه می­شود. پایان نامه­ های مبتنی بر تحقیق میدانی، مطالعاتی با تعداد منابع کم یا با دسترسی مشکل، مشکلات دسترسی به افراد یا مکان اجرای تحقیق و ... از این گونه موارد هستند.

*در نظر گرفتن حداکثر زمان تکمیل پایان نامه

برای هر پایان نامه­ ای مدت زمان مشخصی تعریف می­شود که پژوهشگر ملزم به رعایت آن و عدم تجاوز از مدت تعریف شده است. در زمان انتخاب موضوع حتماً مدت زمان را در نظر داشته باشید.

گام سوم: اولویت بندی موضوعات

حتماً چندین موضوع را با در نظر گرفتن معیارهای مطروحه در مرحله قبل انتخاب کرده و سپس گزینش بین موضوعات بر اساس امتیازدهی بر اساس معیارها انجام گردد. در مرحله قبل سعی شد که معیارها بر اساس اهمیت فهرست شود هر چند شاید در برخی از موارد توالی معیار تغییر کند، اما تجربه ثابت کرده که اولویت بندی بر اساس معیارهای مطروحه در مرحله دوم جامع­ترین و کلی­ترین معیار ممکن است.

بعد از اولویت بندی موضوعات موجود، دو یا سه موضوع را که بیشترین امتیاز و انطباق با علایق، خواسته­های محیطی و الزامات موجود را دارد، انتخاب کنید. تحقیق اولیه پیرامون هر موضوع و نگارش توضیح حدود یک صفحه ­ای از آن را به عنوان گزارش­ اولیه­ای برای ارائه به استاد آماده کنید.

مراحل تصویب موضوع پایان نامه

گام چهارم: مشورت و هماهنگی با اساتید

موضوعات آماده شده را به اساتید راهنما و مشاور منتقل کرده و نظرات آنها را دریافت کنید. حتماً تسلط کافی به موضوع داشته باشید. در این مرحله نیاز به تسلط کامل و بنیادی نیست، چرا که شما هنوز فرایند پایان نامه ­نویسی را رسماً شروع نکرده­اید. شما باید در این مرحله، آشنایی اولیه به اصول و مفاهیم حاکم بر موضوع را داشته و افقی از تحقیق را برای استاد ترسیم کنید. امیدوار باشید که یکی از موضوعات مورد تایید قرار گیرد و گرنه مجبور هستید، دوباره به گام ­های دوم و سوم برگردید و کارهای انجام شده در آن مراحل را مجدداً تکرار کنید. به طور خلاصه مراحل تصویب موضوع را می­ توان به صورت شکل بالا نمایش داد.